E-Twierdza

  • Twierdza „Boyen” w Giżycku

    Wszystkie kampanie wojenne, począwszy od wypraw Kiejstuta, a kończąc na wyprawie Napoleona na Moskwę, potwierdzały strategiczne znaczenie giżyckiego przesmyku pomiędzy Jez. Kisajno i Niegocin. Doświadczenia te legły w 1842 r. u podstaw decyzji o ufortyfikowaniu giżyckiej wyspy. Prace budowlane ruszyły 4 września 1844 r. Przygotowany przez gen. Johanna von Brese-Winiary projekt zakładał wzniesienie artyleryjskiego fortu zaporowego, tzw. „Festy”, która od 24 grudnia 1846 r. otrzymała nazwę „Feste Boyen” upamiętniając tym samym zasługi jej promotora, feldmarszałka Hermanna von Boyena. Obiekt wybudowany na planie nieregularnego sześcioboku tworzyło 6 bastionów. Dwa fronty twierdzy, Leopold-Ludwig oraz Ludwig-Miecz, otrzymały narys poligonalny, a pozostałe bastionowy. Śródszaniec zlokalizowany został na wzniesieniu pomiędzy Jez. Popówka Mała i Duża i oddzielony był od reszty twierdzy wewnętrznym wałem. Całość założenia zamykał mur Carnota, rów forteczny i przeciwwał. Systematycznie modernizowana twierdza stała się finalnie elementem systemu fortyfikacji „Mazurskiej Pozycji Jeziornej”. W okresie kampanii wschodniopruskiej 1914 r. pomyślna obrona „Feste Boyen” pozwoliła na skuteczne związanie dwóch korpusów rosyjskich i umożliwiło rozbicie wojsk rosyjskich w bitwie pod Tannenbergiem oraz bitwie nad Jeziorami Mazurskimi, co nie pozostało bez wpływu na przebieg I wojny światowej. W okresie 1942-1944 na terenie twierdzy funkcjonował specjalny obóz jeniecki Abwehry, w którym przetrzymywany był m.in. gen. Andriej Własow, oraz szkoła wywiadowcza Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej.

  • 1. Brama Giżycka

    Brama Giżycka jest jedną z czterech bram wjazdowych do twierdzy i wraz z Bramą Kętrzyńska tworzy główną oś komunikacyjną całego założenia obronnego. Prace murarskie zakończono w 1848 r., co przypominają kamienne zworniki w sklepieniach potern przejazdowych. Brama Giżycka jest dwuczęściowa. Zewnętrzny element bramy tworzy sklepiona kolebkowo poterna zlokalizowana w przeciwwale. Ta część bramy wyposażona jest w wartownię, a wjazd blokowały drewniane, okute wrota. W przestrzeni pomiędzy dwoma członami bramy ulokowano kaponierę, która dodatkowo stanowiła element systemu obrony głównego wjazdu. Dostępu do wewnętrznej Bramy Giżyckiej bronił dodatkowo rów wypełniony wodą oraz zwodzony most. Dostęp do kolejnej poterny blokowała kolejna para zachowanych w oryginale wrót. Przejazd ochraniała dodatkowa wartownia, z możliwością przejścia na drogę straży. Wraz z kaponierą brama tworzy element narysu poligonalnego tegoż frontu twierdzy.

  • 2. Kaponiera Bramy Giżyckiej

    W systemie fortyfikacji bastionowej kaponiery stanowiły element aktywnej obrony przedpola, rowu fortecznego lub, jak w tym przypadku, głównej bramy wjazdowej. Kaponiery przystosowane były do prowadzenia ostrzału w dwóch różnych kierunkach. Nasza kaponiera ma narys w kształcie litery „U” i zlokalizowana została w krótkim odcinku muru Carnota łączącym bastiony „Ludwig” i „Miecz”. Prace murarskie zakończono w 1849 r. Obiekt był dwukondygnacyjny i ma konstrukcję ceglaną. Każda z kondygnacji wyposażona była w siedem stanowisk przystosowanych do prowadzenia ognia karabinowego. Obecnie kaponiera jest jednokondygnacyjna. W trakcie budowy była to siedziba kasjera wypłacającego należność pracującym przy budowie robotnikom. Przemiany, jakie zaszły w konstrukcji dział i amunicji artyleryjskiej w II poł. XIX w. zmusiły budowniczych do wzmocnienia stropu kaponiery dodatkową wylewką betonową.

  • 3. Koszarowiec „Miecz”

    W 1850 r. rozpoczęto budowę trzech obiektów koszarowych, które stanowić miały podstawowe zaplecze dla planowanej na 2,5 tys. żołnierzy załogi twierdzy. Każdy z koszarowców ma konstrukcję ceglano-kamienną i jest trójkondygnacyjny. W piwnicy znajduje się 17 pomieszczeń, które pełniły głównie funkcje gospodarcze i magazynowe oraz własne ujęcie wody. Na obu kondygnacjach naziemnych znajduje się 16 symetrycznie rozmieszczonych pomieszczeń mieszkalnych, każde przystosowane do zakwaterowania jednej drużyny żołnierzy. Koszarowiec mieścił łącznie dwie kompanie wojska, po jednej na każdej kondygnacji. Komunikację wewnętrzną w budynku zapewniała centralna klatka schodowa oraz korytarze w osi kondygnacji z wyjściami na zewnątrz. Ogrzewanie zapewniał system kominków oraz kanały rozprowadzające ciepło. W toku prac modernizacyjnych w końcu XIX w. przebudowano konstrukcję dachu i wzmocniono go ochronną warstwą betonu. W 1905 r. zamontowano w piwnicy agregat prądotwórczy służący twierdzy i miastu.

  • 4. Stanowisko z pancerną kopułą obserwacyjną

    O sile i potencjale obronnym giżyckiej twierdzy decydował, poza położeniem, jej potencjał artyleryjski. W trosce o bezpieczeństwo i skuteczność systemu kierowania ogniem w 1897 r. wybudowano stanowisko obserwacyjne artylerii wyposażone w eksperymentalną kopułę pancerną piechoty typu W.T. „neu”. Stanowisko to było jednym z pięciu i odpowiadało za obserwację przedpola pomiędzy twierdzą, a zwartą zabudową miasta. Obiekt ma konstrukcję betonową. Grubość ścian chodnika to 1,5 m, natomiast u podstawy szybu osiąga ona 3 m. Do schronu wchodzimy poprzez podwójnie załamany pod kątem prostym korytarz, co chroniło załogę przed konsekwencjami eksplozji w sąsiedztwie wejścia. Chodnik wznosi się pod górę, gdzie dochodzimy do pomieszczenia załogi i szybu kopuły obserwacyjnej. Do kopuły dostawano się po drabinie i zajmowano stanowisko na uchylnym siedzisku. Drugi członek obsługi znajdował się w dolnej części szybu. Przed upadkiem obserwatora chroniła metalowa siatka.

  • 5. Warsztat amunicyjny z windą

    Upowszechnienie się po wojnie krymskiej dział ładowanych odtylcowo, eliminacja czarnego prochu i pojawienie się gwintowanego przewodu lufy przyniosło w konsekwencji nie tylko przełom w konstrukcji dział, ale i amunicji. Kompleks warsztatu amunicyjnego wybudowany został w 1883 r. Obiekt ma konstrukcję ceglaną i jest całkowicie zagłębiony w wale głównym twierdzy. Dolną kondygnację tworzy 5 izb połączonych centralnym korytarzem. Obecność artylerii posługującej się amunicją rozdzielnego ładowania przesądziła o wyodrębnieniu pomieszczeń na magazyn pocisków, prochu, zapalników, pomieszczenie, w którym uzbrajano pociski oraz izbę z windą. W dobie przedelektrycznej oświetlenie wewnętrznego zapewniano przy pomocy lamp karbidowych lub naftowych i bielenia ścian. Biały kolor najefektywniej wykorzystywał źródło światła, a lampy wstawiano w specjalne nisze odgrodzone szybą i zamykane metalowymi drzwiczkami wyposażonymi w lustro lub bielonymi. Wraz z wycofaniem z twierdzy artylerii ciężkiej warsztat przekształcono w centrum dowodzenia artylerią.

  • 6. Schron pogotowia

    W roku 1887, w ramach prac modernizacyjnych, rozpoczęto budowę 7 biernych schronów pogotowia. Wszystkie ulokowano na wale głównym twierdzy. Było odpowiedzią na potrzebę zabezpieczenia załóg artyleryjskich przez coraz większym zagrożeniem ze strony artylerii przeciwnika, a zwłaszcza haubic. Schron na bastionie miecz połączony został z warsztatem amunicyjnym szybem windy. Schron ma konstrukcję ceglaną i zabezpieczony jest warstwą betonu i nasypem ziemnym. Chroniących się wewnątrz żołnierzy, przed odłamkami eksplodujących na zewnątrz pocisków i falą uderzeniową zabezpieczał nie tylko mur, ale i załamane pod kątem prostym wejście. Wnętrze tworzy jedno pomieszczenie sklepione kolebkowo. Pod ścianami zlokalizowane były ławki, natomiast oporządzenie układano na podwieszonych pod stropem półkach. Szybem windy podawano amunicję i przenoszoną ją na wały. Ze schronem obserwacyjnym pomieszczenie połączone było rurą głosową. Tą drogą podawano koordynaty dla zlokalizowanej w sąsiedztwie baterii.

  • 7. Pancerna kopuła obserwacyjna artylerii

    O potencjale bojowym giżyckiej twierdzy przesądzała artyleria wałowa. W sumie na koronie wałów przygotowano 88 stanowisk artyleryjskich. Odpowiednie operowanie ich ogniem przesądzało o możliwości obrony miasta, twierdzy i strategicznie ważnego przesmyku pomiędzy jeziorami, wraz z węzłem komunikacyjnym. Dlatego w 1897 r. na schronie bastionu Miecz zainstalowano eksperymentalny model pancernej kopuły obserwacyjnej W.T. (neu). Było to wówczas czwarte, a w sumie jedno z pięciu stanowisk obserwacyjnych artylerii fortecznej. Jest to jedyna zachowana w twierdzy kopuła obserwacyjna artylerii. W systemie fortyfikacji niemieckich na wschód od Łaby zastosowano w sumie jedynie 3 takie kopuły, z tego jedna w Giżycku, a pozostałe dwie w Twierdzy Poznań. Eksperymetalność tej kopuły sprowadza się do faktu odlania jej ze stali chromowo-niklowej. Kopuła była nieruchoma, waży ok. 9 ton, a pancerz ma grubość 20 cm. Obserwację prowadzono za pomocą 4 otworów.

  • 8. Narys bastionowy

    Stojąc na wale poniżej stanowiska z kopuła obserwacyjną możemy przeanalizować jeden z wyznaczników zastosowanych rozwiązań fortyfikacyjnych jakim jest narys fortyfikacyjny, a więc sposób rozmieszczenia względem siebie poszczególnych elementów obronnych i dzieł fortyfikacyjnych. Przed nami perspektywa narysu bastionowego. U podnóża widzimy fragment czoła oraz skazamatowany bark bastionu „Miecz”, który przechodzi w prosty odcinek muru, tzw. mur kurtynowy, w którego osi zlokalizowany jest pomocniczy wjazd do twierdzy - Brama Prochowa. Po drugiej stronie zlokalizowany jest również skazamatowany bark bastionu „Prawo” i widoczne w dalszym planie czoło owego bastionu. Pomiędzy oboma bastionami wzniesiono dodatkowe umocnienia. Z miejscu widowni amfiteatru znajdował się rawelin, a w skrajach przylegającego przeciwwału zachowały się dwie półkaponiery rawelinowe oraz zlokalizowane ponad nimi schrony amunicyjne.

  • 9. Stanowiska artyleryjskie

    Na koronie wału muru kurtynowego zachowało się 12 czytelnych stanowisk artyleryjskich. Każde stanowisko wyposażone było w podręczne zasobniki amunicyjne w postaci małych, murowanych składzików zamykanych metalowymi drzwiczkami. W sumie na wałach twierdzy przygotowano 88 tego typu stanowisk. Na przełomie XIX/WW w. uzbrojenie artylerii wałowej stanowiły działa kal. 9, 10, 12 i 15 cm. Specyfika stanowisk na wałach wymuszała zastosowanie specjalnych, podwyższonych lawet artyleryjskich, co z kolei doprowadziło do wyodrębnienia dział kategorii tzw. Ringkanone. Baterie wałowe składały się z czterech dział. W 1906 r. dowódca I Korpusu Armijnego, gen. Colmar von der Goltz, nakazał zdjęcie z wałów twierdzy dział kal. 12 i 15 cm i przeniesienie ich na stanowiska poza wałami twierdzy. Od tej pory na wale znajdować się miały jedynie stanowiska dział kal. 9 i 10 cm oraz działek rewolwerowych kal. 37 mm, które służyć miały do bliskiej obrony rowu fortecznego. Potencjał artyleryjski giżyckiej twierdzy przewyższał w 1914 r. możliwości dywizyjnej brygady artylerii polowej.

  • 10. Laboratorium prochowe

    W okresie gdy wznoszono twierdzę wszelka broń palna wykorzystywała za ładunek miotający tzw. proch czarny, który stanowi mieszankę zmielonej saletry potasowej, węgla drzewnego i siarki. Jako, że poszczególne składniki, jak i produkt finalny wrażliwe były na wpływ warunków atmosferycznych, a przede wszystkim nie utrzymywały przez dłuższy czas swoich właściwości pirotechnicznych, stąd też twierdze nie mogły w dłuższej perspektywie czasowej bazować na zmagazynowanym prochu i musiały być zdolne do samodzielnej jego produkcji. Do tego służyło właśnie wybudowane w 1868 r. laboratorium prochowe. Kompleks o narysie wachlarzowym tworzy dziewięć murowanych pomieszczeń sklepionych krzyżowo. Siedem z nich połączonych jest wspólnym przejściem tworząc układ amfiladowy. Wielość pomieszczeń wynikała z potrzeby zapewnienia bezpieczeństwa w trakcie całego cyklu produkcyjnego. Od strony szyi bastionu wzniesiono kamienny przeciwmur o identycznym narysie. Pomiędzy nim, a kompleksem laboratorium powstał w efekcie łukowaty, otwarty od góry korytarz, z dostępem z obu stron poprzez poterny.

  • 11. Kojec artyleryjski

    Zadaniem skazamatowanych kojców artyleryjskich w barkach bastionów był prowadzenie ognia artyleryjskiego wzdłuż fosy z zadaniem obrony podejść do muru kurtynowego i czoła sąsiedniego bastionu. W przeciwieństwie do wcześniejszych kojców, ten jest dwukondygnacyjny i ma konstrukcję ceglaną. Prace murarskie zakończono przed 1853 r. Każda z kondygnacji ma identyczny, trójprzestrzenny układ. Komunikację zapewniają zabiegowe schody. Na górnej kondygnacji zlokalizowane były stanowiska artyleryjskie trzydziałowej baterii, natomiast dolna posiadała jedynie karabinowe stanowiska strzeleckie. Pierwotnie pomieszczenia działobitni były otwarte od tyłu. W latach 1890-1893 wyposażenie artyleryjskie kojców zastąpiono pięciolufowymi działkami rewolwerowymi kal. 3,7 cm systemu Hotchkiss-Gruson. Jednocześnie zamknięto działobitnie i zmniejszono przekroje otworów strzeleckich. U podstaw strzelnic widoczne ślady mocowania naściennych łoży podstaw dla działek i karabinów maszynowych. W skrajnych pomieszczeniach widoczne kominki.

  • 12. Kompleks piekarni wojennej

    Poprzez poternę wałową wchodzimy do kompleksu piekarni. Obiekt zagłębiony jest w wale kurtyny. Tworzy go 11 ceglanych, sklepionych kolebkowo pomieszczeń w układzie amfiladowym. Budowę zakończono w 1856 r. Pierwszych 5 pomieszczeń, poza funkcjami magazynowymi, w okresie mobilizacji pełniły funkcję pomocniczych koszar. Kolejne pięć to człon stricte piekarniany, połączony dodatkowym ciągiem komunikacyjnym wzdłuż tylnej ściany. Ostatnie jedenaste pomieszczenie, sąsiadujące z Bramą Wodną, połączone było z sienią bramy przy pomocy sztolni i spełniało funkcje wartownicze. Piekarnia posiadała własny agregat prądotwórczy i ujęcie wody. Trzy piece wypiekały dziennie po 1 tys. półtorakilogramowych bochenków. Na fasadzie piekarni znajdujemy 5 sygnowanych cegieł: dwie datowane (1854, 1855) oraz 3 imienne („Butschkow Polier”, „Sawade Maurermstr.”, „May Ing. Leutenant”). W poł. lat 20-tych obiekt został wydzierżawiony miejscowemu piekarzowi i do 1945 r. zabezpieczał potrzeby załogi i mieszkańców Giżycka w chleb.

  • 13. Schron piechoty

    Pomiędzy 1890, a 1893 r. w giżyckiej twierdzy wzniesiono 5 schronów piechoty, które łączyły w sobie funkcje ochronne i koszarowe. Była to odpowiedź na rosnące zagrożenie ze strony artylerii i niewystarczające zabezpieczenie załogi twierdzy przez koszarowce i schrony pogotowia. Schron w sąsiedztwie piekarni jest jednym z 3 wybudowanych na majdanie twierdzy. Pozostałe 2 zlokalizowano na donżonie. W swojej formie jest to typowy dla fortyfikacji niemieckiej końca XIX w., klasyczny kompanijny schron piechoty, jakie licznie wznoszona na międzypolach twierdz fortowych. Ten obiekt wyróżnia się na tle 4 pozostałych ilością pomieszczeń. Schron ma konstrukcję ceglaną. Tworzy go 8 identycznych, sklepionych kolebkowo izb o wymiarach 610x410 cm. Komunikację zapewniało siedem wejść oraz amfiladowy korytarz w tylnej ścianie. W 1907 r. wszystkie okna i część wejść zastała zamurowana, a schron przekształcono na obiekt schronowo-magazynowy. Jednocześnie założona została instalacja elektryczna i mechaniczna wentylacyjna.

  • 14. Brama Wodna

    Z kompleksem piekarni sąsiaduje wybudowana w 1853 r. brama „Wodna”. Do 1868 r. główne zaopatrzenie docierało do twierdzy drogą wodną. W tym celu wybudowano kanał łączący Jez. Niegocin właśnie z bramą „Wodną”. Był to jednocześnie jedyny fragment rowu fortecznego, który był zalany wodą. Do przystani zlokalizowanej na majdanie, w sąsiedztwie obu spichlerzy, dobijały barki o wyporności do 200 ton. Dodatkową ochronę bramy zapewniały stanowiska strzeleckie zlokalizowane w kompleksie piekarni oraz w poternie wałowej. W 1868 r. do Giżycka doprowadzono linię kolejową, a jej nasyp odciął twierdzę od jeziora. Kanał i przystań zostały zasypane. Jednocześnie ułożoną linię kolejki wąskotorowej łączącej twierdzę w bocznicą „Boyen” w pobliskich Wilkasach. Bramę wyposażono w most zwodzony oraz zmniejszono prześwit poterny bramnej, co doskonale ilustruje układ i kolorystyka cegieł.

  • 15. Główny magazyn prochowo-amunicyjny

    Pierwotny główny magazyn prochowy twierdzy został wybudowany w 1852 r. i miał lekką konstrukcję szkieletową. Rozwój artylerii haubicznej, wzrost donośności dział i większa siła rażenia pocisków, a także rewolucja w konstrukcji amunicji skłoniły budowniczych do całkowitej przebudowy schronu. Zwornik nad wejściem do poterny z datą 1884 przypomina moment zakończenia budowy. Wymurowano nowy magazyn, do wnętrza którego prowadzi załamana pod kątem prostym poterna. Jednoprzestrzenna izba rozdzielona była pierwotnie drewnianym stropem, który wyodrębniał dwie kondygnacje magazynowe. Całość sklepiona była kolebkowo. W magazynie tym składowano zapas amunicji odpowiadający dwutygodniowemu zapotrzebowaniu artylerii fortecznej, a więc ok. 70 tys. pocisków artyleryjskich. Celem wzmocnienia odporności magazynu „okryto” go drugim ceglanym płaszczem, a następnie całość osłonięto betonową wylewką i przykryto nasypem ziemnym. Obie konstrukcje rozdzielono 30-40 cm przerwą powietrzną, która działała jak swoisty termos pozwalający na utrzymanie stałej temperatury wewnątrz magazynu.

  • 16. Ruiny dwóch spichlerzy

    Nastawione m.in. na długotrwałą walkę w okrążeniu twierdze wymagały odpowiedniej infrastruktury magazynowej. Widoczne ruiny to pozostałości po rodowodowo najstarszych obiektach na twierdzy. Pierwotnie zlokalizowana były one na wybudowanym w latach 1784-1788 forcie „Lyck” na Wyspie Czarci Ostrów na Jez. Śniardwy. Rezygnacja z utrzymania tego fortu i rozpoczęcie budowy giżyckiej twierdzy przesądziły o losie obiektów. Po rozmontowaniu i przewiezieniu drogą wodną do Giżycka, zostały ponownie zmontowane. Spichlerze były oryginalnymi konstrukcjami trójkondygnacyjnymi, opartymi na drewnianym szkielecie wypełnionym cegłą – tzw. „pruski mur”. Celem wzmocnienia ich konstrukcji i odporności, w 1849 r. zostały obmurowane ceglanym płaszczem. Łącznie składowano w nich ponad 2 tys. ton zboża i 1200 beczek sucharów, co zabezpieczało kilkumiesięczne zapotrzebowanie załogi w żywność. W okresie powojennym spichlerze wyposażono w szyby wind towarowych, a także połączono je zamkniętym przejściem.

  • 17. Arsenał

    Budynek arsenału, a więc składnica uzbrojenia, był jednym z najważniejszych obiektów twierdzy. Pierwotny trójkondygnacyjny obiekt został całkowicie przebudowany i przekształcony na budynek administracyjny w okresie powojennego funkcjonowania na twierdzy zakładów drobiarskich. Z jego historią związany jest wątek funkcjonowania na terenie twierdzy w latach 1942-1944 specjalnego obozu jenieckiego niemieckiego wywiadu Abwehry, w którym przetrzymywano żołnierzy Armii Czerwonej gotowych na współpracę z Niemcami. 15 lipca 1942 r. do obozu przywieziono dowódcę 2 Armii Uderzeniowej gen. Andrieja Własowa. Zlokalizowanemu w Giżycku dowództwu tzw. Osttruppen podporządkowana została także szkoła wywiadowcza tworzonej od wiosny 1943 r. Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej. Zarówno obóz, jak i szkołę zlikwidowano we wrześniu 1944 r.

  • 18. Budynek ćwiczeń

    Obszar śródszańca/majdanu twierdzy to tradycyjnie miejsce lokowania większości obiektów o znaczeniu gospodarczym, administracyjno-garnizonowym. Jeden z dwóch pierwotnie ulokowanych na majdanie budynków ćwiczeń, to w praktyce ówczesna sala gimnastyczna. Obiekt ma typową dla regionu konstrukcję szkieletową, tzw. „mur pruski”, w którym przestrzenie pomiędzy drewnianym szkieletem wypełniano cegłą. Budynek pierwotnie był jednoprzestrzenny, współcześnie przedzielony na dwie części. Wybudowany został w początkowej fazie kształtowania twierdzy, a więc przed rokiem 1849. Wewnątrz na uwagę zasługuje finezyjna, jak ten typ obiektu, konstrukcja więźby dachowej. Na elewacji zewnętrznej uwagę zwracają zachowane ślady obecności malowideł przedstawiających umundurowane postacie, najczęściej przypominające żołnierzy francuskich, z naniesionymi na nie konturami tarcz strzelniczych. Przedstawienia te służyły do korekty nastawów przyrządów celowniczych.

  • 19. Stacja gołębi pocztowych

    W bezpośrednim sąsiedztwie Sali ćwiczeń zlokalizowana jest stacja gołębi pocztowych. Budynek trójkondygnacyjny o konstrukcji ceglanej, którego budowę ukończono ok. 1855 r. W dobie przedtelegrafowej gołębie, obok kurierów, były podstawowym sposobem szybkiej komunikacji pomiędzy twierdzami. Giżycka stacja gołębi pocztowych zapewniała komunikację z dowództwem okręgu korpusu w Królewcu. Upowszechnienie się w armii niemieckiej telegrafu i łączności radiowej nie oznaczało rezygnacji z „telegrafu z piórami”. W chwili wybuchu I wojny światowej w giżyckiej stacji znajdowało się ok. 80 powietrznych kurierów. Na parterze budynku zlokalizowane były pomieszczenia załogi stacji. Na dwóch wyższych, rozdzielonych drewnianym stropem, zlokalizowano klatki z gołębiami. Egzamin wojenny w sierpniu 1914 r. nie wypadł imponująco. O sukcesie wojsk niemieckich w bitwie pod Tannenbergiem załoga twierdzy dowiedziała się co prawda za sprawą również „gołębia” , tyle że wyposażonego w silnik spalinowy i kierowanego przez człowieka.

  • 20. Warsztat artyleryjski

    Równolegle do budynku ćwiczeń, u podstawy wału zlokalizowano warsztat artyleryjski. Obiekt o konstrukcji szkieletowej, sklepiony drewnianym dachem. Wewnątrz tworzyło go pięć dużych izb warsztatowych o wymiarach 6x6 m o układzie amfiladowym. Dodatkowe dwa, mniejsze pomieszczenia zlokalizowane są w szczytach budynku. Tu wykonywano wszelkie naprawy sprzętu artyleryjskiego.

  • 21. Stajnia z wozownią

    Koń w armii niemieckiej pozostawał w praktyce aż do 1945 r. podstawową siła pociągową. Rzeczywistość twierdzy, w której różnica poziomów pomiędzy zlokalizowanym na majdanie budynkiem arsenału, a stanowiskami artyleryjskimi na wale donżonu wynosiła ponad 30 m, tym bardziej tłumaczyła obecność koni. Działa, poza okresami ćwiczeń, czy inspekcji, na stałe zmagazynowane były w arsenale. Z pomocą koni i dróg wałowych wytaczane były na stanowiska ogniowe. Stajnia z wozownią jest obiektem dwukondygnacyjnym, na każdej kondygnacji dwuprzestrzennym. Parter ma klasyczną konstrukcję „muru pruskiego” zwieńczonego drewnianym stropem, natomiast magazynowe poddasza posiadają konstrukcje czysto drewnianą. Stajnia zajmowała ok. ¾ powierzchni parteru. Obiekt poddano gruntownej odbudowie. Zlokalizowano w nim ogólnodostępne toalety oraz przestrzeń wystawienniczo-eventową.

  • 22. Plac ćwiczeń

    Centralną część majdanu zajmował plac ćwiczeń. W północnej i północo-wschodniej części otoczony był niezachowanymi budynkami komendantury twierdzy, ujeżdżalni oraz kolejnym budynkiem ćwiczeń. Wraz z powstaniem w 1963 r. zakładów drobiarskich plac ten został zabudowany kurnikami, które ostatecznie rozebrano. We wschodniej części znajduje się budynek warsztatu zbrojmistrza. W nim dokonywano napraw uzbrojenia strzeleckiego załogi. W dalszej części mijamy byłe garaże i następnie drogą wałową udajemy się w kierunku poterny wjazdowej Bramy Prochowej.

  • 23. Brama Prochowa i schron piechoty

    Brama Prochowa była typowym pomocniczym wjazdem do twierdzy, wykorzystywanym przez załogę głównie przy wyjściach na ćwiczenia poza obrębem wałów. Obiekt ulokowano w wale kurtyny pomiędzy bastionami „Miecz” i „Prawo”. Budowę zakończono w 1850 r. Poterna przejazdowa sklepiona jest kolebkowo. Po obu stornach przejazdu zlokalizowano magazyny prochowo-amunicyjne oraz schron/wartownię. Na obu jej końcach zlokalizowane były drewniane, okute wrota. Od strony rawelinu dostępu broniły stalowe wrota ulokowane w murze Carnota, obecnie zastąpione kratą, oraz most zwodzony. Dostęp do drogi straży ograniczają murowane poprzecznice wyposażone w drewniane wrota. Z kolei na łuku drogi wałowej dostrzec można kolejny schron piechoty. Od strony majdanu osłonięty nasypem ziemnym, zaś wejścia zlokalizowano od strony wału. Wewnątrz mamy 6 pomieszczeń dla załogi oraz mniejsze siódme znajdujące się w szczycie schronu, spełniające funkcje sanitarne lub gospodarcze. To ostatnie pomieszczenie posiada własne wejście i położone jest na lekko wyższym poziomie, połączone z sąsiednim przy pomocy klatki schodowej.

  • 24. Brama Kętrzyńska

    Brama Kętrzyńska tworzy wraz z Giżycką główny ciąg komunikacyjny twierdzy obsługując kierunek zachodni. Wybudowana została w 1848 r. Jest typowym przykładem architektury bram niemieckich twierdz II poł. XIX w., czego wyrazem są elementy stylu neogotyckiego. Obiekt jest jednokondygnacyjny, a wszystkie pomieszczenia zlokalizowane są w przyziemiu. Zlokalizowana w osi bramy poterna przejazdowa zamknięta jest dwoma zestawami drewnianych wrót. Symetrycznie, po obu jej stronach zlokalizowane są dwa dwuprzestrzenne pomieszczenia wartowni. Na ich skrajach znajdują się dwie poterny, które z kolei prowadzą do drogi straży oraz do dwóch latryn dowiązanych do muru Carnota. Dostępu do bramy bronią stalowe wrota. Podobnie jak w przypadku bramy Giżyckiej pierwotnie zlokalizowany był przed brama most zwodzony i rów wypełniony wodę, który zlikwidowano jeszcze przed 1914 r. Pomiędzy oboma elementami powstał mały, zamkniety dziedziniec odcięty od drogi straży dwiema murowanymi poprzecznicami.

  • 25. Donżon twierdzy i „koszarowiec Domaniewskiego”

    Z pomocą drogi wałowej udajemy się na donżon twierdzy. Historycznie był to zawsze ten fragment założenia obronnego, który przystosowany był do najdłuższej obrony. Donżon giżyckiej twierdzy oddzielony jest od reszty wewnętrznym wałem i własnym wjazdem poprzez poternę wałową. Kierując się w stronę koszarowca mijamy kolejny schron piechoty. Tzw. „koszarowiec Domaniewskiego”, to kopia koszarowca przy Bramie Giżyckiej. W tym obiekcie przez lata mieściły się zbiory Pana Bogusława Domaniewskiego, który spędził w nim ostatnie lata swego życia. Tu spotykał się z uczniami giżyckich szkół i snuł swoje opowieści o twierdzy i Mazurach. To w tym koszarowcu w styczniu 1915 r. generałowie Paul von Hindenburg i Erich Ludendorff przygotowywali plany bitwy zimowej nad Jeziorami Mazurskimi. Podczas obu wojen światowych funkcjonowały w nim lazarety wojskowe.

  • 26. Kaponiera kleszczowa

    Nowością architektury donżonu było m.in. odejście od tradycyjnego narysu bastionowego i zastąpienie go poligonalnym. Istota zmiany polegała na zastąpieniu muru kurtynowego tzw. kleszczami, czyli załamanym odcinkiem muru. Celem wyeliminowania zjawiska „martwego pola” i wzmocnienia obronności donżony, na skrajach kleszczy wzniesiono dwie kaponiery. Są to obiekty dwukondygnacyjne, o narysie zbliżonym do litery „V”, wybudowane w 1848 r. Komunikacja pomiędzy kaponierą, a donżonem odbywa się za pomocą poterny, która klasycznie schroniona jest dwoma zestawami wrót drewnianych. We wnętrzu poterny ukryte są dwa schrony prochowo-amunicyjne. Kaponiera posiada wewnętrzny dziedziniec, z której jest dostęp do izb bojowych i latryny. Na obu kondygnacjach mamy 7 izb bojowych. Narożna izba wyposażona jest w 9 stanowisk karabinowych. Boczne izby na górnej kondygnacji posiadały strzelnice dla działek rewolwerowych lub karabinów maszynowych, a na dolnej kondygnacji jedynie dla karabinów. Komunikację między kondygnacjami zapewniają dwie klatki schodowe z zabiegowymi schodami.

  • 27. Schron pogotowia ze stanowiskiem obserwacyjnym artylerii

    Schron pogotowia na wale bastionu „Ludwig” łączył w sobie funkcję biernego schronu pogotowia ze stanowiskiem obserwacyjnym artylerii. Wybudowany został w 1893 r. Obiekt składa się ceglanej poterny ulokowanej równolegle do osi wału, w obrębie której zlokalizowano dwie wnęki na podręczne składziki amunicji, oraz jednoprzestrzennego pomieszczenia schronu obserwacyjnego, do którego prowadzi prostopadły chodnik. Następnie załamany odcinek chodnika prowadzi wprost do szybu z kopułą obserwacyjną. Obiekt wyposażono w standardową, obrotową kopułę obserwacyjną piechoty typu W.T. 90. Kopuły te produkowane były w zakładach Grussona. Łącznie wyprodukowano 129 tego typu kopół, z których 3 trafiły na twierdzę „Boyen”. W.T. 90 to przykład kopuły z lekkim pancerzem o grubości 30 mm i łącznej wadze 540 kg. Sam schron ma również konstrukcję ceglaną. Zadaniem tego stanowiska była obserwacja przedpola donżonu.

  • 28. Stanowisko obserwacyjne peryskopu

    Stanowisko obserwacyjne peryskopu to chronologicznie najmłodszy element fortyfikacji twierdzy „Boyen”. Ów betonowy schron został wybudowany w 1913 r. i wieńczył proces budowy systemu kierowania ogniem artyleryjskim, który obejmował nie tylko samą twierdzę, ale i baterie rozlokowane na obszarze tzw. giżyckiej wyspy, a będące elementem powstałej Pozycji Jezior Mazurskich. Schron składa się z przedsionka z załamanym chodnikiem wejściowym i zasadniczego pomieszczenia o wymiarach 3,4x2,9 m. We wnęce zamontowany był obrotowy peryskop obserwacyjny, identyczny do stosowanych w okrętach podwodnych, który zapewniał obserwację na wschodnie przedpole miasta. Tym samym finalnie zamknięto koncepcję artyleryjskiego fortu zaporowego, który skutecznie miał zablokować przesmyk pomiędzy Jez. Niegocin i Kisajno.